Veel gestelde vragen

Ga direct naar:

Verkiezingen algemeen

Wie mogen er allemaal stemmen?

Bij de Tweede Kamerverkiezingen mogen stemmen: alle Nederlanders die op de dag van de stemming 18 jaar of ouder zijn. Mensen die door de rechter uit het kiesrecht zijn ontzet als bijkomende straf bij een strafrechtelijke veroordeling mogen niet stemmen. Nederlanders die woonachtig zijn op de Nederlandse Antillen en Aruba mogen alleen stemmen als zij ten minste 10 jaar in Nederland hebben gewoond of als zij in Nederlandse openbare dienst zijn. Ook de (inwonende) partners en kinderen van deze laatste groep (in Nederlandse openbare dienst) hebben stemrecht voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Mogen mensen met een verstandelijke beperking stemmen?

Ook mensen met een verstandelijke beperking hebben stemrecht. Tot 2008 was in de Grondwet en Kieswet geregeld dat mensen die wegens een geestelijke stoornis onder curatele zijn gesteld, waren uitgesloten van het kiesrecht. In 2008 is dat veranderd en sindsdien ontvangen ook mensen met een verstandelijke beperking van hun gemeente een stempas. Echter het stemrecht is een individueel recht. Dat betekent dat mensen zelfstandig hun stem moeten kunnen uitbrengen en niet beïnvloed mogen worden door anderen.

Overigens is het niet toegestaan dat kiezers vanwege een geestelijke beperking hulp krijgen in het stemhokje. Uitleg buiten het stemhokje is wel toegestaan, maar de kiezer moet zijn stem alleen uitbrengen. Alleen kiezers met een lichamelijke beperking (b.v. blinden en slechtzienden, mensen met Parkinson, etc.) mogen zich bij het stemmen laten ondersteunen.

Een algemene volmacht om rechtshandelingen te verrichten, geldt niet voor verkiezingen en wordt door het stembureau niet geaccepteerd. Wel kan een kiezer met een verstandelijke beperking een (onderhandse of schriftelijke) volmacht geven, bijvoorbeeld aan een ouder of verzorger. Het initiatief hiervoor dient uit te gaan van de volmachtgever zelf, hij moet uiteraard zelf aangeven op wie de stem moet worden uitgebracht en de kiezer moet de volmacht zelf ondertekenen. Bij een onderhandse volmacht moet bovendien een (kopie van) het identiteitsbewijs worden meegegeven.

Mogen gevangenen stemmen?

Alleen mensen die door de rechter uit het kiesrecht zijn ontzet als bijkomende straf bij een strafrechtelijke veroordeling mogen niet stemmen. Gevangenen of mensen in een huis van bewaring zijn dus niet automatisch uitgesloten van het stemrecht. Wel is in de Kieswet geregeld dat zij hun stem alleen kunnen uitbrengen door iemand anders voor hen te laten stemmen (volmacht). Zij kunnen immers meestal niet zelf naar een stemlokaal, tenzij ze daar apart verlof voor krijgen. Omdat het stemmen in het openbaar moet gebeuren, is het veelal niet mogelijk om een stemlokaal in een gevangenis of huis van bewaring in te richten.

Moet ik stemmen?

Nee, u bent niet verplicht om te stemmen. Stemmen is een recht in Nederland; u mag zelf bepalen of u er gebruik van maakt. Het recht om te stemmen is de basis van onze vrijheid en democratie. Dankzij dit recht mag u een mening hebben én deze ook geven. En door te stemmen oefent u mede invloed uit op de wijze waarop de Tweede Kamer wordt vertegenwoordigd. Als u wel wilt stemmen, maar op de dag zelf niet kunt, kunt u iemand anders machtigen.

Wat zijn de openingstijden van de stemlokalen?

De stemlokalen zijn op woensdag 12 september geopend van 7:30 tot 21:00 uur. Het kan zijn dat er in uw gemeente mobiele stembureaus zijn (bijvoorbeeld een bus waarin gestemd kan worden) of stemlokalen op afwijkende locaties (bijvoorbeeld een winkelcentrum of een NS-station). De openingstijden daarvan kunnen afwijken. Informatie over de locatie en de openingstijden van het stemlokaal krijgt u van uw gemeente.

Kan ik mijn stem in een andere gemeente uitbrengen?

Ja, dat kan. U moet hiervoor wel uw stempas laten omzetten in een kiezerspas. U kunt hiervoor tot en met woensdag 29 augustus een schriftelijke aanvraag indienen bij uw gemeente. In veel gemeenten vindt u het formulier hiervoor op de gemeentelijke website. U kunt u ook persoonlijk bij de gemeente melden met uw stempas en deze ter plekke laten omzetten in een kiezerspas. Dat kan tot vrijdag 7 september. Als u op een NS-station in een andere gemeente wilt stemmen, heeft u ook een kiezerspas nodig.

Waarom kan ik met mijn stempas niet in een andere gemeente stemmen?

Het stemmen met een stempas is beperkt tot het stemmen in de eigen gemeente omdat de gemeente een register bijhoudt van ongeldige stempassen. Dat zijn stempassen die bijvoorbeeld nooit bezorgd of ontvreemd zijn, en waarvoor de kiezer een nieuwe, vervangende stempas heeft gekregen. Dat register bestaat alleen op het niveau van de gemeente, er is geen landelijk register (dat zou namelijk veel te omvangrijk zijn). Als u uw stempas niet heeft ontvangen of kwijt bent, kunt u tot en met uiterlijk maandag 10 september een vervangende stempas aanvragen. In sommige gemeenten kan dit zelfs tot en met dinsdag 11 september.

Kan ik blanco stemmen?

De mogelijkheid bestaat om blanco te stemmen. U kruist dan geen van de vakjes aan en maakt geen andere aantekeningen op het stembiljet. U vouwt uw stembiljet dus onbeschreven dicht en stopt het in de stembus.

Een blanco stem wordt wel meegenomen bij het bepalen van de opkomst (het aantal mensen dat naar het stembureau is gekomen om te stemmen). Een blanco stem telt niet bij de berekening van de uitslag en de kiesdeler/kiesdrempel. Daarvoor worden uitsluitend de stemmen geteld die zijn uitgebracht op een van de kandidaten.

Het uitbrengen van een blanco stem heeft, evenals het niet-stemmen, geen enkele invloed op de zetelverdeling. Dat een niet-uitgebrachte stem naar de grootste partij gaat, is een misvatting.

Wanneer wordt mijn stem als ongeldig aangemerkt?

Een stem is ongeldig wanneer die is uitgebracht op een ander stembiljet dan aan u is uitgereikt in het stembureau. Ook is een stem ongeldig wanneer u niet duidelijk maakt op wie u stemt (door het geheel of gedeeltelijk rood maken van het witte stipje in het stemvak), of wanneer u meerdere vakjes rood maakt, of met een andere kleur stemt. Schrijf verder niet op het stembiljet. U loopt dan namelijk het risico dat uw identiteit wordt achterhaald en uw stembiljet daardoor ongeldig wordt.

Wat gebeurt er met mijn stem als ik niet stem?

Het niet deelnemen aan de verkiezing heeft, evenals het uitbrengen van een blanco stem of een ongeldige stem, geen enkele invloed op de zetelverdeling. Dat een niet-uitgebrachte stem naar de grootste partij gaat, is een misvatting.

Kan ik helpen tijdens de verkiezingen voor de Tweede Kamer?

U kunt u opgeven als stembureaulid bij uw gemeente. Sommige gemeenten zoeken naast stembureauleden personen die na 21:00 uur kunnen helpen met het tellen van de stemmen. Stembureauleden en eventuele helpers bij het tellen worden aangewezen door de burgemeester en wethouders. De meeste gemeenten beginnen al circa drie maanden vóór de verkiezing met het aanwijzen en opleiden van stembureauleden. Geef u dus tijdig op.

Wat moet ik bij me hebben om te mogen stemmen?

Om te kunnen stemmen moet u uw stempas en een identiteitsbewijs dat niet meer dan 5 jaar verlopen is op de dag van de stemming meenemen. Zonder uw stempas en identiteitsbewijs mag u niet stemmen. Toegestane identiteitsbewijzen zijn een Nederlands paspoort, identiteitskaart of een rijbewijs. U kunt u ook identificeren met een identiteitsbewijs uit één van de andere landen van de Europese Unie, Zwitserland, Liechtenstein, IJsland of Noorwegen.

Over de stempas

Ik heb nog geen stempas ontvangen. Wat moet ik doen?

De stempas wordt uiterlijk twee weken voor de verkiezing verstuurd. Wanneer u geen stempas heeft ontvangen, moet u zo snel mogelijk contact opnemen met uw gemeente en een nieuwe stempas aanvragen. De uiterste datum voor het aanvragen van een (nieuwe) stempas is in veel gemeenten maandag 10 september. In sommige gemeenten kunt u nog op dinsdag 11 september een vervangende stempas aanvragen. Raadpleeg dus uw gemeente. Na de uiterste datum is het aanvragen van een nieuwe stempas niet meer mogelijk en kunt u dus niet stemmen.

Het is nog geen 12 september maar ik ben mijn stempas kwijt of hij is stuk gegaan. Wat moet ik doen?

In dat geval moet u zo snel mogelijk contact opnemen met uw gemeente. De uiterste datum voor het aanvragen van een (nieuwe) stempas is in veel gemeenten maandag 10 september. In sommige gemeenten kunt u nog op dinsdag 11 september een vervangende stempas aanvragen. Raadpleeg dus uw gemeente. Na de uiterste datum is het aanvragen van een nieuwe stempas niet meer mogelijk en kunt u dus niet stemmen.

Het is vandaag 12 september en ik heb geen stempas. Wat moet ik doen?

Helaas, u kunt vandaag niet stemmen. Ook wanneer u zich meldt bij uw vertrouwde stembureau en uw identiteitsbewijs toont, kan er geen nieuwe stempas worden afgegeven. Reden hiervoor is dat het bezit van uw stempas bewijs is dat u uw stem nog niet in een ander stemlokaal heeft uitgebracht. Zonder dit bewijs mag u niet stemmen.

Ik ben verhuisd. Hoe zit dat met mijn stempas?

De gemeente waar u op dinsdag 31 juli bent ingeschreven, stuurt u een stempas. Verhuist u na die datum naar een andere gemeente, dan moet u stemmen in uw oude gemeente. U kunt in dit geval wel uw stempas die uw oude gemeente u heeft toegestuurd, laten omzetten in een kiezerspas. Dat kunt u doen bij uw oude gemeente tot uiterlijk woensdag 29 augustus (schriftelijk) of in persoon tot en met vrijdag 7 september. Het formulier hiervoor treft u in veel gemeenten aan op de website van de gemeente. Met de kiezerspas kunt u in elk stemlokaal in Nederland stemmen, dus ook in uw nieuwe gemeente.

In een enkel geval ontvangt u zowel van uw oude als uw nieuwe gemeente een stempas als u rond 31 juli verhuisd. Dit kan gebeuren als u uw verhuizing voor 31 juli hebt doorgegeven maar deze pas later door uw gemeente is verwerkt of als u daadwerkelijk al voor 31 juli bent verhuisd, maar dat pas na die datum aan uw gemeente hebt laten weten. Uw oude gemeente heeft dan uw stempas voor die gemeente opgenomen in het register ongeldige stempassen. U kunt dan dus alleen stemmen in uw nieuwe gemeente.

Identiteitsbewijs en identificatieplicht

Waarom moet ik mij identificeren?

Bij het stemmen in een willekeurig stemlokaal in de gemeente, beschikt het stembureau niet over een lijst met alle kiezers die in dat stemlokaal hun stem kunnen uitbrengen. Het stembureau moet dus op een andere manier zeker stellen dat u de rechtmatige houder van de stempas bent. Dat doet het stembureau door de persoonsgegevens van uw stempas te vergelijken met de persoonsgegevens van uw identiteitsbewijs. Anders zou het kunnen gebeuren dat u uw stempas kwijt raakt en een andere kiezer, die zich dan voor u uitgeeft, uw stem uit brengt. Ook wordt zo voorkomen dat stempassen ‘geronseld’ worden en door derden gebruikt worden om mee te stemmen.

Wat zijn identiteitsbewijzen waarmee ik mij bij de stemming mag identificeren?

Een identiteitsbewijs is een document waaruit de identiteit van een persoon blijkt. Bij het uitbrengen van de stem worden de volgende documenten geaccepteerd: een (maximaal vijf jaar verlopen) Nederlands paspoort, Nederlandse identiteitskaart of een Nederlands (bromfiets)rijbewijs. U kunt u ook identificeren met een identiteitsbewijs uit één van de andere landen van de Europese Unie, Zwitserland, Liechtenstein, IJsland of Noorwegen. Bij de Tweede Kamerverkiezingen kan dit uiteraard alleen als u naast de nationaliteit van een van deze landen, ook de Nederlandse nationaliteit heeft. Anders bent u immers niet kiesgerechtigd voor de Tweede Kamerverkiezingen. Bij het stemmen mag u een identiteitsbewijs tonen dat maximaal 5 jaar verlopen is op de dag van de stemming: bij geldig tot staat: tot 13 september 2007 of een latere datum.

Bent u uw identiteitsbewijs kwijt, of is het gestolen, dan kunt u uw stem uitbrengen door een kopie te tonen van het proces-verbaal van vermissing dat is opgemaakt door de politie. Een aantal gemeenten in Nederland doet mee met een proef waarbij u niet langer een proces-verbaal van vermissing door de politie hoeft te laten opmaken. U krijgt in dit geval van uw gemeente een zogenaamde “verklaring inzake vermissing”. Daarnaast moet u een ander pasje of document voorzien van uw naam en foto tonen aan het stembureau. Daarmee kan het stembureau u tot de stemming toelaten. Deze regeling geldt ook als u een volmacht geeft en uw identiteitsbewijs kwijt bent.

U kunt u niet identificeren met andere pasjes en kaarten, zoals een openbaarvervoerkaart, bedrijfspas, collegekaart, bankpas of zwemabonnement. U kunt u ook niet identificeren met een identiteitsbewijs dat meer dan 5 jaar verlopen is.

Mijn identiteitsbewijs is verlopen. Kan ik nog stemmen?

Ja, u kunt zich bij het stemmen identificeren met een maximaal 5 jaar verlopen identiteitsbewijs. Bij ‘geldig tot’ staat dan de datum 13 september 2007 of later. Is uw identiteitsbewijs langer verlopen, dan kunt u een nieuw identiteitsbewijs aanvragen bij uw gemeente. De leveringstijd van een nieuw identiteitsbewijs verschilt per gemeente. Informatie daarover kunt u opvragen bij uw gemeente.

Als uw identiteitsbewijs meer dan 5 jaar is verlopen en u wilt of kunt geen nieuw identiteitsbewijs aanvragen, dan kunt u iemand anders voor u laten stemmen. Dit kan alleen als u dit voor woensdag 29 augustus schriftelijk aanvraagt bij uw gemeente. U hoeft in dit geval geen identiteitsbewijs te laten zien.

Ik sta in het stemlokaal en ben mijn identiteitsbewijs vergeten. Wat moet ik doen?

U dient bij het stemmen een identiteitsbewijs te tonen. Zonder dit bewijs kunt u niet stemmen. U dient uw identiteitsbewijs op te halen en terug te keren naar het stemlokaal.

Het is nog geen 12 september, maar ik heb geen identiteitsbewijs. Wat moet ik doen?

U moet naast uw stempas een identiteitsbewijs tonen om te mogen stemmen. Zonder identiteitsbewijs mag u niet stemmen. Hebt u geen identiteitsbewijs, vraag dan tijdig een nieuwe aan bij uw gemeente. De leveringstijd van een nieuw identiteitsbewijs verschilt per gemeente. Informatie daarover kunt u opvragen bij uw gemeente. Uw identiteitsbewijs mag bij het stemmen maximaal 5 jaar zijn verlopen.

Ook als u een ‘onderhandse volmachtstem’ voor iemand uitbrengt, moet u een (kopie van het) identiteitsbewijs van uw volmachtgever tonen. Zonder deze kopie te tonen, mag u de volmachtstem niet uitbrengen. Ook in dit geval mag het identiteitsbewijs maximaal 5 jaar zijn verlopen.

U kunt wel een schriftelijke volmacht verlenen. Dat moet u aanvragen bij uw gemeente. Formulieren hiervoor zijn bij de gemeente verkrijgbaar. U kunt een schriftelijke volmacht aanvragen tot en met uiterlijk woensdag 29 augustus. Als u een schriftelijke volmacht aanvraagt, hoeft u geen kopie van uw identiteitsbewijs te laten zien of mee te sturen. De gemeente controleert uw gegevens aan de hand van uw inschrijving in de gemeentelijke administratie. Uw stempas wordt direct aan uw gemachtigde toegestuurd.

Bent u uw identiteitsbewijs kwijt, of is het gestolen, dan kunt u uw stem uitbrengen door een kopie van het proces-verbaal van vermissing dat is opgemaakt door de politie te tonen. Een aantal gemeenten in Nederland doet mee met een proef waarbij u niet langer een proces-verbaal van vermissing door de politie hoeft te laten opmaken. U krijgt in dit geval van uw gemeente een zogenaamde “verklaring inzake vermissing”. Daarnaast moet u een ander pasje of document voorzien van uw naam en foto tonen aan het stembureau.

Volmacht

Ik zit op 12 september de hele dag op mijn werk, maar wil wel stemmen. Is dat mogelijk?

De stembureaus hebben ruime openingstijden. U kunt er terecht tussen 07:30 en 21:00 uur. U kunt bovendien een kiezerspas aanvragen waarmee u uw stem kunt uitbrengen in ieder stemlokaal in Nederland. Mocht u desondanks niet kunnen stemmen, dan kunt u hiervoor vrij krijgen. Uw baas is verplicht op grond van de Kieswet u in dat geval maximaal twee uur vrij te geven om uw stem uit te brengen. U kunt overigens ook iemand anders machtigen om te stemmen.

Ik kan zelf niet stemmen. Kan ik iemand anders mijn stem laten uitbrengen?

U kunt een andere kiezer vragen om uw stem uit te brengen. Het formulier hiervoor vindt u op de achterkant van uw stempas. Hiermee kunt u iedere kiesgerechtigde binnen uw eigen gemeente machtigen om uw stem uit te brengen.

Om iemand uw stem te laten uitbrengen, vult u samen de achterkant van de stempas in. Vergeet daarbij de ondertekening niet. De stempas geeft u aan degene mee die namens u stemt (uw gemachtigde). Dit kan tot op de dag van de verkiezingen. Ook moet u een kopie van uw identiteitsbewijs meegeven aan uw gemachtigde. Zonder deze kopie te tonen aan het stembureau, kan uw gemachtigde uw stem niet uitbrengen. Voorkom misbruik van uw identiteitsbewijs door de kopie terug te vragen en/of op de kopie te schrijven dat deze alleen bestemd is voor gebruik bij het uitbrengen van uw volmachtstem. Heeft u iemand een volmacht verleend en wilt u alsnog zelf stemmen, vraag dan gewoon uw stempas terug. U kunt dan zelf stemmen.

Wilt u iemand uit een andere gemeente uw stem laten uitbrengen, dan moet u dit aanvragen bij uw eigen gemeente. Dit kan uiterlijk tot en met woensdag 29 augustus. Bij veel gemeenten vindt u het formulier hiervoor op de website van de gemeente. Het formulier moet zowel door u als door degene die voor u stemt ondertekend worden.

Ik ga een volmachtstem uitbrengen. Moet ik voor die persoon ook een identiteitsbewijs meenemen?

Ja, u moet zowel uw eigen identiteitsbewijs tonen als (een kopie van) het identiteitsbewijs van degene die u heeft gemachtigd.

Partijen en kandidaten

Waar vind ik informatie over politieke partijen?

Klik hier voor links naar sites met informatie over de landelijke politieke partijen en hun programma’s. Er zijn ook websites waar u advies kunt krijgen over op wie of welke partij u kunt stemmen.

Op wie kan ik eigenlijk stemmen tijdens de verkiezingen van de Tweede Kamer?

De kandidatenlijst met alle verkiesbare mensen en partijen wordt uiterlijk vier dagen voor de verkiezing naar het huisadres van alle kiesgerechtigden gestuurd. Vaak wordt de lijst ook in huis-aan-huisbladen geplaatst. Klik hier voor een overzicht van links naar de landelijke politieke partijen. U vindt de kandidatenlijsten vanaf half augustus op deze website.

Zetelverdeling

Hoe worden de zetels van de Tweede Kamer over de politieke partijen verdeeld?

Eerst wordt per stembureau geteld hoeveel stemmen op de kandidaten zijn uitgebracht. De stembureaus geven hun uitslag door aan het college van burgermeester en wethouders. Zij geven de verzamelde gegevens weer door aan het hoofdstembureau en vervolgens het centraal stembureau (CSB). Na het tellen van de stemmen worden de zetels door het CSB, oftewel de Kiesraad, over de verschillende politieke partijen verdeeld.

Wat is de kiesdeler?

Nadat alle stemmen zijn geteld, wordt de kiesdeler berekend. De kiesdeler is het aantal stemmen dat een partij nodig heeft om één zetel in de Tweede Kamer te bemachtigen. Hiervoor wordt het totaal aantal uitgebrachte geldige stemmen gedeeld door het aantal zetels (150). De kiesdeler bij de Tweede Kamerverkiezing bedraagt ongeveer 63.000. Als de kiesdeler eenmaal berekend is, worden de zetels verdeeld.

Wat is een restzetel en hoe wordt deze verdeeld?

Na de eerste zetelverdeling blijven er in het algemeen nog te verdelen zetels over, de zogenaamde restzetels. Deze worden verdeeld volgens het systeem van de grootste gemiddelden. Uiteindelijk worden zo alle zetels over de politieke partijen verdeeld.

Wat is een lijstverbinding?

Politieke partijen kunnen hun kansen op een restzetel vergroten door een lijstverbinding aan te gaan. Bij de verdeling van de restzetels worden de partijen die onderling hun kandidatenlijsten hebben verbonden als één partij beschouwd.

Wie van de deelnemende partijen binnen de lijstverbinding de extra restzetel(s) krijgt, is afhankelijk van de uitslag. Van de regeling wordt gebruikgemaakt door partijen die zich min of meer verwant met elkaar voelen. Of een politieke partij een lijstverbinding is aangegaan, kunt u vinden op kandidatenlijsten die uiterlijk 4 dagen voor de verkiezing huis aan huis worden verspreid.

Hoe worden de zetels van de Tweede Kamer over de kandidaten verdeeld?

Nadat de zetels door het Centraal Stembureau (CSB) over de partijen zijn verdeeld, wordt vastgesteld welke kandidaten zijn gekozen. Eerst wordt gekeken of er kandidaten met voorkeurstemmen zijn gekozen. Voorkeurstemmen zijn stemmen die op een bepaalde kandidaat zijn uitgebracht. Om met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer te komen, heeft een kandidaat een aantal voorkeurstemmen nodig dat groter is dan 25% van de kiesdeler. Nadat kandidaten die met voorkeurstemmen zijn gekozen een zetel toebedeeld hebben gekregen, worden de overige nog te verdelen zetels aan de andere kandidaten toegewezen in de volgorde van de lijst.

Overige vragen

Op zoek naar een stembureau bij u in de buurt?

Alle informatie over de stemlokalen binnen uw gemeente vindt u op de site van uw gemeente.

Moeite om uw keuze te maken?

De volgende websites kunnen u mogelijk helpen een keuze te maken.